مطلوب مخصوصى بشمار آيد و بويژه از جهت انتاج آن نيز در قياس مينگرند و دربارهء نظر نخستين گويند كه آن از حيث ماده است و مقصود ماده‌ايست كه براى مطلوب مخصوصى خواه يقين يا ظن منتج باشد . و دربارهء نظر دوم گويند كه آن از حيث صورت و انتاج قياس بطور مطلق است . و از اين رو منطق را در هشت كتاب منحصر كرده‌اند : 1 - در جنسهاى عالى كه تجريد محسوسات در ذهن بدانها منتهى مىشود و آن جنسى است كه برتر از آن جنسى يافت نمىشود و اين قسمت را كتاب مقولات مىنامند . 2 - در قضاياى تصديقى و انواع آنها و اين مبحث را كتاب عبارت ميخوانند . 3 - در قياس و صورت انتاج آن مطلقا و آن را كتاب قياس ميگويند و اين آخرين نظر از لحاظ صورت است . 4 - كتاب برهان و آن انديشيدن در قياس منتج به يقين است و اينكه چگونه بايد مقدمات آن يقينى باشد و بشروط ديگرى براى افادهء يقين اختصاص يافته است كه در آن مذكور است مانند اينكه ذاتى و اولى و جز اينها باشد و در اين كتاب دربارهء معرف‌ها و حدود نيز گفتگو مىشود ، زيرا مطلوب همانا يقين است براى وجوب مطابقت ميان حد و محدود ، چنان كه محتمل بر جز آنها نباشد و به همين سبب متقدمان مسائل مزبور را به اين كتاب اختصاص داده‌اند . 5 - كتاب جدل ، و آن قياسى است كه فايدهء آن قطع كردن شور و غوغا و بستن زبان خصم و آنچه از دلايل مشهورى است كه بايد در آن به كار رود . و اين قياس نيز از جهت افادهء آن براى اين مقصود بشرايط ديگرى اختصاص يافته است و شرايط مزبور در آنجا ( باب جدل ) ذكر شده است . و در اين كتاب مواضعى ذكر مىشود كه صاحب قياس از آنها قياس خود را استنباط مىكند [ از راه تشخيص جامع ميان دو طرف مطلوب موسوم به وسط ] [ 1 ] و در

--> [ 1 - ) ] چاپ پاريس و نسخهء خطى « ينى جامع » .